Thị trường phái sinh hàng hóa: Thuận lợi, khó khăn và kiến nghị

Thị trường phái sinh hàng hóa (PSHH) trên thế giới đã xuất hiện từ thế kỷ thứ 19 tại Hoa Kỳ và ngày càng phát triển cùng với việc mở rộng giao thương và tự do hóa thương mại trên toàn cầu.

Tại Việt Nam, thị trường PSHH chính thức xuất hiện từ giai đoạn 2005, 2006 với sản phẩm hợp đồng tương lai hàng hóa được cung cấp bởi những nhà môi giới là các ngân hàng thương mại như: Techcombank, BIDV, VCB,… và gần đây nhất Sàn giao dịch (SGD) hàng hóa Việt Nam ra đời vào tháng 10/2010.

Bài viết tập trung phân tích những thuận lợi, khó khăn của Việt Nam khi phát triển thị trường PSHH. Từ đó đưa ra những kiến nghị tới Nhà nước, các nhà cung cấp sản phẩm PSHH (các ngân hàng, SGD) và người sử dụng sản phẩm PSHH (các DN xuất khẩu) để thị trường PSHH Việt Nam ngày một lớn mạnh.

Việt Nam là một trong số những quốc gia dẫn đầu thế giới về xuất khẩu nông sản với danh mục sản phẩm đa dạng từ cà phê, cao su, đến hạt điều, đậu tương,... Đặc điểm của các mặt hàng nông sản là sản lượng không ổn định, phụ thuộc nhiều vào thời tiết, giá cả biến động nhanh, mạnh. Thực tế kinh doanh nông sản Việt Nam trong những năm vừa qua đã chứng kiến nhiều địa phương, doanh nghiệp (DN) do không ổn định đầu ra nên sản xuất còn tự phát, nông dân bị cuốn vào vòng luẩn quẩn “trồng - chặt - trồng” và “được mùa mất giá, mất mùa được giá” khiến việc lập kế hoạch sản xuất kinh doanh, định giá rất bị động, thu nhập người sản xuất và kinh doanh nông sản đều bấp bênh. Ngoài ra, do không có SGD hàng hóa đúng nghĩa và liên thông với thị trường quốc tế nên nhiều mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam luôn phải bán dưới giá bình quân thế giới.

Những bất cập trên đã cho thấy nhu cầu phát triển thị trường PSHH cho các DN để quản lý rủi ro biến động giá hàng hóa, tạo điều kiện cho các DN và người sản xuất tập trung vào hoạt động kinh doanh cốt lõi với chiến lược phát triển dài hạn và tạo sự bình đẳng cho các DN Việt Nam khi tham gia cuộc cạnh tranh gay gắt với các DN nước ngoài trong thị trường hàng hóa liên tục biến động.

Nhu cầu phát triển thị trường PSHH cho các DN càng được hỗ trợ mạnh trong bối cảnh kinh tế Việt Nam đang hội nhập sâu rộng và đa dạng vào nền kinh tế thế giới.

Trên thế giới thị trường PSHH đã phát triển từ thế kỷ 19 và đang ngày càng tăng trưởng do giới đầu tư chuyển hướng và nâng tỷ trọng của hàng hóa trong danh mục đầu tư khi nhận thấy sự mất cân bằng cung cầu trên thị trường hàng hóa và giao dịch hàng hóa trở nên dễ dàng hơn với mọi đối tượng. Về quy mô, khối lượng hàng hóa giao dịch đã tăng mạnh qua các năm, nhất là giai đoạn từ năm 2008 tới 2010 đã tăng khoảng 50% so với 3 năm trước đó. Giá trị giao dịch tương lai hàng hóa cũng tăng gấp đôi từ năm 2008 tới 2010 khi đạt 380 tỷ USD.

Trong khu vực, những nền kinh tế có đặc điểm tương tự với Việt Nam đã có những bước phát triển nhảy vọt trong thị trường PSHH, trong đó điển hình nhất là Trung Quốc. Được hình thành từ đầu những năm 90 với quy mô nhỏ lẻ và phân tán, đến nay thị trường hàng hóa tương lai Trung Quốc đã phát triển một cách vững mạnh, có khối lượng giao dịch đứng thứ 2 trên thế giới.

Hiện nay, hệ thống văn bản pháp luật về thị trường PSHH còn nghèo nàn, thiếu tính rõ ràng và chi tiết để hướng dẫn các chủ thể tham gia thị trường. Các SGD hàng hóa ở Việt Nam hiện nay đều chưa đạt chuẩn, lỏng lẻo về cơ sở pháp lý và thể lệ hoạt động nên nguy cơ bất ổn và xảy ra tranh chấp là khó tránh khỏi.

Trong khi thị trường PSHH tại các nước khác đều nhận được sự hỗ trợ phát triển của Chính phủ thì tại Việt Nam chưa có một hành lang pháp lý đầy đủ để khuyến khích và hỗ trợ các SGD/ngân hàng phát triển thị trường cũng như bảo vệ nhà đầu tư thông qua các quy định về ký quỹ, bảo lãnh, hỗ trợ thanh toán hoặc các biện pháp quả lý rủi ro khác.

Khi tham gia giao dịch trên thị trường PSHH, người bán và người mua dựa vào dự đoán về xu hướng giá hàng hóa trong tương lai để cố định giá trước tại thời điểm hiện tại. Trong khi đó việc dự đoán xu hướng giá trong tương lai có sác xuất đúng/sai nên việc tham gia vào thị trường PSHH có thể rơi vào trạng thái lãi hoặc lỗ. Với các tổng công ty lớn thuộc khối DN Nhà nước, việc lỗ từ hoạt động giao dịch hợp đồng tương lai có thể bị kết luận là lỗ do “đánh bạc” trên thị trường. Quan niệm này khiến việc thuyết phục các tổng công ty lớn thuộc khối DN Nhà nước - đối tượng khách hàng có nhu cầu quản lý rủi ro giá cả hàng hóa lớn tham gia vào thị trường PSHH có khả năng gặp khó khăn.

Từ những bước phát triển đầu tiên của SGD hàng hóa tại Việt Nam vào năm 2002 (SGD điều của Hiệp hội điều Việt Nam ở TP.HCM và SGD thủy sản Cần Giờ của Công ty chế biến thủy sản Cholimex), đến nay với bề dày gần 10 năm phát triển, so với thế giới, thị trường PSHH Việt Nam vẫn là một thị trường non trẻ và thiếu những nhà đầu tư kinh nghiệm.

Thị trường hàng hóa cơ sở phát triển là nền tảng cho thị trường PSHH. Tuy nhiên, dù là một nước có sản lượng nông nghiệp dồi dào, nhưng thị trường hàng hóa cơ sở Việt Nam chưa thực sự phát triển. Về phía cung: sản xuất nông nghiệp còn tự phát; về phía cầu: sản phẩm nông nghiệp phần lớn được xuất khẩu và phụ thuộc rất nhiều vào giá trên thị trường thế giới.

Thói quen và tập quán kinh doanh là những cản trở lớn đối với việc phát triển thị trường PSHH tại Việt Nam. Việc triển khai chưa thực sự thành công của SGD thủy sản Cần Giờ và SGD cà phê Buôn Mê Thuột có nguyên nhân chính do nông dân quen với việc mua bán trực tiếp với thương lái hơn là qua sàn, chưa tiếp cận được với máy tính, công nghệ thông tin.

Nhà nước cần sớm hoàn thiện môi trường pháp lý phù hợp với thông lệ quốc tế về thị trường PSHH. Trước hết, Nhà nước cần ban hành các quy định chi tiết về các điều kiện thành lập, tham gia và hoạt động cùng thể lệ hoạt động tại thị trường PSHH. Ngoài ra, để mở rộng cung cầu trong thị trường này cần có các quy định pháp lý để khuyến khích và hỗ trợ các SGD/ngân hàng cũng như bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư.

Để tăng cầu trên thị trường hàng hóa, các DN xuất khẩu hàng hóa cần tập trung xây dựng thương hiệu và chỉ dẫn xuất xứ cho hàng hóa của mình; đa dạng hóa chủng loại sản phẩm; đẩy mạnh công tác xúc tiến thương mại để mở rộng kênh tiếp thị và tiêu thụ (cả quốc tế và nội địa); ổn định sản xuất và nâng cao chất lượng sản phẩm. Ngoài việc nỗ lực của bản thân DN, Chính phủ cần hỗ trợ một Chương trình Quốc gia phát triển thương hiệu hàng hóa Việt Nam.

Để tăng cung trên thị trường hàng hóa, Nhà nước cần xây dựng quy hoạch tổng thể về đầu tư cơ sở hạ tầng trong từng giai đoạn theo hướng gắn với vùng nguyên liệu, từ đó xác định được định hướng đầu tư từ những nguồn lực có thể huy động được (trung ương, địa phương, DN, người sản xuất) cho các ngành hàng có tỷ trọng cao trong đóng góp với nền kinh tế.

Để thông tin thị trường được minh bạch, đầy đủ, Nhà nước cần phát triển các Hiệp hội ngành hàng để tạo cơ hội gặp gỡ, trao đổi thông tin của các DN, hoặc phát triển các trung tâm thông tin chuyên ngành có đủ điều kiện nghiên cứu, dự báo tình hình cung cầu, giá cả, thị trường, khách hàng, giúp DN tiếp cận thông tin đầy đủ.

Rõ ràng khi tham gia vào thị trường PSHH, người bán và người mua có thể rơi vào trạng thái lãi hoặc lỗ tùy thuộc vào việc dự đoán xu hướng giá trong tương lai là đúng hay sai. Nhưng trong mọi trường hợp, người tham gia vào thị trường PSHH đều đạt được mục tiêu cố định thu nhập, chi phí hàng hóa, từ đó ổn định và phát triển hoạt động kinh doanh. Do vậy, cần có phương pháp đánh giá theo thông lệ quốc tế về “lãi”/“lỗ” trên thị trường PSHH để các DN Nhà nước có thể tham gia tích cực vào thị trường PSHH, thúc đẩy tính thanh khoản của thị trường.

Thị trường hàng hóa liên tục biến động do vậy để có thể hạn chế rủi ro cho chính mình và tư vấn được cho khách hàng của mình, các sở giao dịch/ngân hàng cần hiện đại hóa, đồng bộ hệ thống công nghệ để thu thập, xử lý, phân tích thông tin nhanh chóng, chính xác.

Để các cá nhân, DN hiểu được lợi ích của các công cụ phái sinh và sử dụng rộng rãi các nghiệp vụ này như một công cụ để hạn chế rủi ro trong hoạt động kinh doanh do biến động của thị trường, các ngân hàng và các SGD cần hợp lực đẩy mạnh quảng cáo, giới thiệu, tư vấn, đào tạo các nghiệp vụ phái sinh cho khách hàng thông qua các hội thảo, đào tạo, bản tin thị trường và các bài viết hỏi đáp về sản phẩm/phóng sự giới thiệu sản phẩm trên các phương tiện thông tin đại chúng.

Thị trường PSHH là thị trường phát triển bậc cao, biến động liên tục và phức tạp, lại là thị trường non trẻ tại Việt Nam, do vậy để gây dựng được niềm tin nơi khách hàng và tránh rủi ro cho chính mình, các ngân hàng và các SGD cần chú trọng đào tạo đội ngũ nhân viên tác nghiệp.

Vẫn còn khá nhiều yếu tố cản trở sự phát triển của thị trường PSHH tại Việt Nam, nhưng sự phát triển của thị trường PSHH tại Việt Nam được hậu thuẫn bởi nhu cầu quản lý rủi ro biến động giá hàng hóa cao và bởi việc phát triển thị trường PSHH là bước phát triển tất yếu khi Việt Nam học hỏi các thông lệ quốc tế và thực hành tốt nhất trong quá trình hội nhập với nền kinh tế toàn cầu.

Với mục tiêu góp sức vào việc tháo gỡ những khó khăn và đẩy mạnh các mặt thuận lợi trong quá trình phát triển thị trường PSHH tại Việt Nam, tác giả bài viết đề xuất một số kiến nghị để Nhà nước, các nhà cung cấp sản phẩm PSHH (các ngân hàng, SGD) và người sử dụng sản phẩm PSHH (các DN xuất khẩu) cùng suy nghĩ và triển khai.

Phòng Đầu tư VietinBank

Từ Khóa: Nhu Cầu, Quản Lý, Rủi Ro, Biến Động, Hàng Hóa, Xuất Khẩu, Danh Mục,

Tweet